مطالعات

عوامل غیراقتصادی بیکاری احواز

مطالعه عوامل غیراقتصادی بیکاری در استان های خوزستان و بوشهر و بندرعباس

مقدمه

بیکاری در احواز خارج از یک پدیده اقتصادی صرف ناشی از تعادلات عرضه و تقاضای بازار است. احواز علیرغم برخورداری از پتانسیل اقتصادی بی نظیر در منطقه، مقوله بیکاری را به عنوان یک مقوله چند وجهی یدک می کشد که عوامل مختلفی در ایجاد و توسعه آن دخیل بوده اند. بر خلاف تمام تحقیقات منبعث از نگاه دولتی به مساله بیکاری در احواز، این تحقیق می کوشد با ایجاد ارتباط منطقی مابین متغیرهای موثر در ایجاد و توسعه بیکاری در احواز، تصویری ماورای تصویرهای رسمی حکومتی ترسیم کند. برای این مهم نخست با تعریف علمی مقوله بیکاری، تاثیر مولفه های عرضه و تقاضای بازار بر مساله بیکاری یک تحلیل بنیادی از وجوبِ وجود یا عدم وجود بیکاری در احواز ترسیم می کند و سپس با رجوع به آمارهای دولتی و سخنان مسولان مساله بیکاری با تکیه بر داده های رسمی دولتی را به پیش می کشد و در نهایت با گزارش واقعیت های مردم احواز با تکیه بر گزارش های برآمده از بطن جامعه در رسانه های اجتماعی، سخنان غیررسمی مسولان و گزارش رسمی دولتی از موضوع بیکاری در احواز را به چالش می کشد.

این تحقیق احواز شمالی، جنوبی و مرکزی را مورد کنکاش قرار می دهد. احواز شمالی با مرکزیت شهر احواز، احواز مرکزی با مرکزیت ابوشهر و احواز جنوبی با مرکزیت بندر جمبرون (بندرعباس) سه منطقه ای هستند که در این بحث به طور مفصل به آنها پرداخته می شود.

مفهوم بیکاری

نرخ بیکاری مهمترین شاخص سطح رفاه در میان کشورها شناخته شده و مقیاسی مهم برای سلامت اقتصاد بیان شده است. در حالی که نرخ بیکاری از نظر تئوری ساده بیان می شود اما طبقه بندی افراد در سن کار به عنوان شاغل، بیکار یا خارج از بازار کار در عمل دشوار است. برای تسهیل مقایسه نرخ بیکاری در طول زمان و در سراسر کشورها، سازمان بین المللی کار (ILO) از سال 1954 دستورالعمل هایی را برای طبقه بندی افراد در این کشورها در بازار کار وضع کرده است.  طبق تعریف سازمان بین المللی کار، فرد بیکار است اگر برای انجام کار در دسترس باشد و به صورت فعال در جستجوی کار باشد. اگر چه در کشورهای پیشرفته تقسیم بندی افراد به شاغل و غیرشاغل آسان تر اما در دیگر کشورها نمی تواند به این آسانی باشد (Byrne and Strobl , 2001).

بیکاری ، دلایل و پیامدها با تاکید بر بازار کار در احواز

بیکاری را می توان در چارچوب دو مولفه عرضه و تقاضا مطالعه کرد. همانند هر بازار دیگری، بازار کار نیز می تواند در نقطه ای به تعادل برسد زمانی که افراد متقاضی کار (تقاضا) در بازار برابر با فرصت های شغلی (عرضه) موجود در بازار کار باشد و اشتغال کامل در بازار حکمفرما خواهد بود. اما در هر نقطه ای خارج از نقطه تلاقی عرضه و تقاضا بازار متعادل نخواهد بود و به اصطلاح مازاد تقاضای نیروی کار ( بیکاری) و یا مازاد عرضه فرصت های شغلی رقم خواهد خورد.

فرصت های شغلی عرضه شده در بازار کار احواز

یکی از موارد موثر در بازار عرضه نیروی کار موضوع مهاجرت می باشد که در نوع خود می تواند بر بیکاری، سطح حقوق و دستمزد و دیگر مولفه های بازار کار همانند اشتغال کامل تاثیر بگذارد. مهاجرت می تواند بنا به عوامل عدیده ای رقم بخورد. برخی از تئوریهای نئوکلاسیک همانند اسمیت (Smith)، تغییر دستمزد را عامل اصلی مهاجرت می دانند. در ادبیات علوم اجتماعی نقش اوضاع اقتصادی، وضعیت آب و هوا، سازگاری های و دیگر کیفیت سطح زندگی در مقصد به عنوان دیگر عوامل مهاجرت تعیین می شوند. اضافه بر عوامل ذکر شده در بالا، موضوع مهاجرت در احواز می تواند عاملی دیگر را به عوامل اقتصادی اجتماعی اضافه کند و آن عامل “تغییر ترکیب جمعیت نژادی” است که به صورتی سری و توسط حکومت های متوالی در ایران در حال انجام است و اسناد محرمانه ای که از نهادهای سیاسی امنیتی به بیرون درز کرده اند مصداق بارز این ادعاست. از جمله می توان به سند معروف به نامه محمد علی ابطحی رئیس دفتر خاتمی رئیس جمهور سابق ایران اشاره کرد که از عوامل اساسی قيام 2005 به شمار می آید. بنابراین موضوع مهاجرت در احواز نقش اساسی در ازدیاد عرضه نیروی کار نسبت به فرصت های شغلی بازی می کند.

فرصت های شغلی در احواز با توجه به اکتشافات پیوسته نفت و گاز، کشاورزی و خدمات همیشه روندی صعودی داشته است. اما چرا احواز هیچوقت موضوع اشتغال کامل را تجربه نکرده است موضوعی است که در این تحقیق به آن می پردازیم. برای روشن تر موضوع، زمان مورد مطالعه را در بازه زمانی 1390 تا 1395 قرار می دهیم. بر اساس مرکز آمار ایران جمعیت بیکار در احواز، ابوشهر و بندر جمبرون به شکل جدول زیر می باشد:

نفر جمعیت بیکار احواز در سالهای 1385، 1390 و 1395

1395 1390 1385 نام منطقه/ سال
 221,690     330,044        237,308 احواز شمالی (خوزستان)
   50,919       40,317          26,754 احواز مرکزی (ابوشهر)
   51,610       72,610          50,917 احواز جنوبی (بندر جمبرون)
    324,219     442,971        314,979 تعداد کل

منبع: مرکز آمار ایران

بر اساس این آمار رسمی دولتی، جمعیت بیکار احواز در بازه زمانی 10 ساله از سال 1385 تا 1395 در یک مقدار تقریبا ثابت نزدیک به نیم میلیون نفر باقی مانده است. با احتساب درصد جمعیت بیکار اضافه شده سالانه و کسر درصد جمعیت بیکار بازنشسته سالانه، تقریبا آمار جمعیت بیکار به صورت رقمی ثابت باقی مانده است. آیا در بازه زمانی ده ساله 1385 تا 1395 هیچگونه فرصت شغلی به بازار عرضه نشده است؟ آیا واقعا امکان پذیر است که هیچگونه فرصت شغلی به بازار محلی عرضه نشده است و رقم جمعیت بیکار همچنان ثابت باقی مانده است؟ اما واقعیتهای آمار رسمی اعلام شده مساله دیگری را نمایان می کند. با مروری بر فرصتهای شغلی ایجاد شده در احواز در سال های مذکور می توان به آمار زیر رسید. 

اگر چه مرکز آمار ایران آمارهای دقیق از فرصت های شغلی ایجاده شده را ارائه نکرده است اما با مروری بر سند اشتغال مصوب هیئات دولت در احواز از سال 1385 تا 1395 می بایست هر سال حدود 105000 فرصت شغلی ایجاد شود که اجرای این فرصت ها مابین دستگاه های دولتی فعال در اقلیم تقسیم شده بود. اگر چه اجرای این فرصت های شغلی در عمل مطابق با برنامه پیش بینی شده پیش نرفته بود اما اجرای حتی یک سوم این فرصت ها، رقمی در حدود 35000 فرصت شغلی در سال می باشد که در بازه زمانی ده ساله 1385 تا 1395 رقمی در حدود 350000 فرصت شغلی می شود. با توجه به آمار جمعیت بیکار 300 تا 400 هزار نفری احواز، ابوشهر و بندرجمبرون که در جدول بالا به آن اشاره شده بود می توان به این نتیجه رسید که حتی یک سوم فرصت های شغلی ذکر شده می توانست تمام جمعیت بیکار احواز را پوشش دهد اما علیرغم این، هنوز هم نرخ بیکاری در شهرهای احواز بالاتر از میزان نرخ بیکاری در سطح جغرافیای ایران می باشد.

دلایل تشدید کننده بیکاری در احواز

–       مهاجرت برنامه ریزی شده

با کالبدشکافی دقیق مساله و ارزیابی موج مهاجرت سیستماتیک به داخل احواز برای کسب فرصت های شغلی با اهداف امنیتی سیاسی، می توان به این نتیجه رسید که جمعیت مهاجر عامل اصلی ثابت ماندن نرخ بیکاری در احواز علیرغم ایجاد فرصت های شغلی جدید است.   

بر اساس داده های مرکز آمار ایران، از سال 1385 تا 1390 و در مدت 5 سال، تعداد جمعیت مهاجر وارد شده به احواز: 242181 نفر، ابوشهر: 124458 نفر و بندر جمبرون: 120976 می باشد که در مجموع 487615 نفر می باشد. این اطلاعات آماری تصویری بسیار گویایی از علت آمار بالای بیکاری در کل اقلیم احواز علیرغم پتانسیل اشتغال بسیار بالای آن می دهد. بر اساس آمار دولتی، دلیل اصلی این مهاجرت ها، جستجوی کار، دستیابی به کار بهتر و یا انتقال شغلی بوده است که نشان می دهد جعیت مهاجر قسمت اعظم فرصت های شغلی جدید را به خود اختصاص داده است. در احواز مهاجرت یک پدیده کاملا امنیتی و در پس پرده ی مناسبات قانونی و بخشنامه های رسمی صورت می پذیرد و حتی صدور آگهی های اشتغال مربوط به احواز بعضا فقط در استان های دیگر اعلام می شود، امری که تایید آن با اتکا بر منابع دولتی امکان پذیر نیست اما به صورت میدانی این مساله چندین بار از سوی چندین منبع تایید شده است. لذا پیچیدگی مساله بیکاری در احواز با گره خوردن با موضوع مهاجرت دوچندان می شود و از یک پدیده اقتصادی صرف به موضوعی سیاسی امنیتی متاثر از تصمیمات اتخاذ شده توسط دستگاه های امنیتی می شود.

–       پرونده های سازی های امنیتی

پرونده های سازی های امنیتی که از آن با عنوان “سوء پیشنیه” نام می برند به عنوان مانعی اساسی برای بسیاری از دختران و پسران جویای کاری به شمار می رود که به دلیل فعالیتهای سیاسی بازداشت شده اند. سابقه بازداشت به دلایل سیاسی به عنوان اهرمی جهت منزوی کردن فرد از حقوق اجتماعی به کار می رود تا اولا هم روحیه اعتراضی را در وی خرد کنند و از سوی دیگر با در مضیقه قراردادن وی از نظر اقتصادی، از تاثیر اجتماعی وی بکاهند. همه ساله بسیاری از جوانان احوازی بنا به دلایل واهی بازداشت می شوند و بعد از آزادی با وثیقه های سنگین از تمام حقوق اجتماعی خود و منجمله حق شغل محروم خواهند شد که این به نوبه خود می تواند در افزایش نرخ بیکاری در احواز مؤثر باشد.  

–       ممنوعیت تحصیل به زبان مادری

ممنوعیت تحصیل به زبان مادری، عواقب بسیاری عمیقی بر جامعه احوازی گذاشته است. ترک تحصیل در سنین پایین فرصت های آموزش عالی و تخصص را از بسیاری جوانان احوازی گرفته است. این موضوع در به عقب انداختن چرخه آموزشی در احواز نقشی اساسی ایفا کرده و مانعی اساسی در برابر رشد جامعه احوازی قرار داده است. بازتولید چرخه فقر از طریق تکثیر عوامل بازدارنده ی عقب ماندگی جامعه از نتایج اصلی ممنوعیت به زبان مادری و ترک تحصیل است.  مکس سباستین (Max – Sebastisn) در یک تحقیق مفصل از تاثر کارآمدی زبان بر بیکاری سخن گفته است. وی در مقاله “آیا مهارت بالای زبان می تواند نرخ بیکاری را کاهش دهد؟” بازار چین را مورد کنکاش قرار داده است        (Max, 2019) در تاثیر مهارت بالا در زبان مندرین چینی را بر کاهش بیکاری سنجیده و حتی ماورای این موضوع به تاثیر مهارت بالا در زبان بر افزایش حقوق و دریافتی اشاره کرده است. لذا با مقایسه یافته های این تحقیق بر جامعه احوازی می توان درک کرد که ممنوعیت تحصیل به زبان مادری تا چه حد در افزایش بیکاری، مشغول بودن به شغل های کاذب و کم درآمد تاثیر گذاشته است. قطعا ملتی که نتواند یک زبان را به درستی صحبت کند چگونه می تواند از دسترسی برابر به فرصت های بهتر برخوردار شود؟ تحقیق دیگری از خانم جن ساریلا (Jan Saarela) در مورد رابطه بیکاری با زبان اشاره کرده است و جامعه های زبانی فنلاند را مورد مطاله قرار داده است (Jan, 2013). وی به رابطه های مستقیمی بین زبان و نرخ بیکاری به عنوان نتیجه تحقیق خود اشاره کرده است. 

–       گزینش

سیستم گزینش در ایران سیستمی فیلترینگ است که به افکار، عقاید و  باورها افراد را رصد می کند و افرادی با باورهای مخالف با “ارزشهای جمهوری اسلامی” را از سیستم اشتغال حذف می کند. این باورها می تواند باورهای عقیدتی باشد یا سیاسی و یاهمچنین باورهایی با تاکید بر هویت قومی و ملی مربوط به ملت های غیر فارس. در سیستم گزینش ایرانی هر گونه باور به هویت خودی و ملی به عنوان غیرخودی و دشمن به شمار می آید که باید از حق دسترسی به فرصت های شغلی محروم شود. در ماده یک و دو قانون گزینش در ایران، به صراحت از التزام عملی و حقیقی به ولایت فقیه و جمهوری اسلامی نام برده شده است که تفتیش این عقاید و تبیین این التزام را به عهده وزارت اطلاعات قرار داده است و ذکر کرده است که “وزارت اطلاعات و کلیه دستگاههای اجرایی و قضایی و نیروی انتظامی، سازمانهای حفاظت اطلاعات و عقیدتی سیاسی نیروهای مسلح مکلفند در رابطه با گزینش افراد همکاریهای لازم را با هیأت عالی و هیأت مرکزی گزینش اعمال کند ” ( ماده 17 قانون گزینش).

نتیجه گیری

مساله بیکاری در احواز مساله ای ماورای عدم تعادل عرضه و تقاضای بازار است بلکه بر اساس شواهد ارائه شده، علل صرفا سیاسی به عنوان عوامل اصلی عدم تخصیص فرصت های شغلی به جمعیت بیکار در احواز است. موانع اصلی اشتغال کامل در احواز را نمی توان با اقدامات صرفا اقتصادی از بین برد، بلکه تا زمانی که موانع اصلی اجتماعی امنیتی ساختار سیاسی حاکم بر احواز تعدیل نشود نمی توان به حل مشکل بیکاری امیدوار بود. ساختار سیاسی در احواز عامل اصلی بسیار از مشکلات اجتماعی و اقتصادی و از جمله بیکاری در احواز است که به عنوان چرخه مشکل ساز دلیل عقب نگاه داشتن ملت احواز به شمار می رود.    

 

 

منابع:

*مرکز آمار ایران، 1385 تا 1395، جداول مربوط به جمعیت بیکار، فرصت های شغلی، تعداد مهاجران درون استانی. دریافت شده از سایت زیر: https://www.amar.org.ir

*ايران استخدام. (١٤ شهريور ١٣٩٩).  مرحله گزینش در استخدام های دولتی. الرابط

*ايران استخدام. (١٤ شهريور ١٣٩٩).  مرحله گزینش در استخدام های دولتی. الرابط

*ايران استخدام. (١٤ شهريور ١٣٩٩).  مرحله گزینش در استخدام های دولتی. الرابط

گزینش استخدامی چیست؟

*خبرگزاری جمهوری اسلامی. (۶ اسفند ۱۳۹۶). خوزستان بر مدار اشتغال. لینک

https://www.irna.ir/news/82842719/خوزستان-بر-مدار-اشتغال

* قربان حسینی و ولی الله رستمعلی زاده. بررسی ویژگیهای مهاجران کشور به تفکیک استان طی دورۀ ۱۳۸۵-۱۳۹۰

http://populationmag.ir/article-1-26-fa.pdf

 *Byrne and Strobl, (2201), Defining Unemployment in Developing Countries: The Case of Trinidad and Tobag. Retrieved from :

https://pdfs.semanticscholar.org/6db7/223d68f4214cab76e5ec9b4bfe9b8aec370a.pdf

*China Economic Review. Does higher language proficiency decrease the probability of unemployment? Evidence from China. Link.

*The Journal of Socio-Economic. Unemployment and native language: the Finnish case. Volume 32, Issue 1, March 2003, Pages 59-80

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن