مطالعات

منابع اقتصادی احواز ( بخش پنجم: منابع غیر نفتی احواز)

مقدمه

در شماره های پیشین منابع احواز، ثروت های نفت و گاز احواز شرح داده شد، اما نفت و گاز تنها بخشی از منابع عظیم احواز است، و با نگاهی فراگیر به سایر منابع، تصویری بی نظیر از از سرزمین غنی ترسیم می شود که می تواند به سوال اهمیت احواز برای ایران پاسخ دهد و اینکه چگونه ایران سیاست چپاول را درقبال احواز در پیش گرفته است و از سویی دیگر موضوع فقر گسترده ملت احواز نیز تصویر بسیار گویایی از این سیاست ها را در معرض عموم می گذارد و بر حقانیت مبارزه رهایی بخش این ملت مهر تایید می زند.

ایران از سویی با دارا بودن حکومتی دیکتاتوری به صورت عام و قرار گرفتن در ردیف نظام های چپاولگر در مواجهه با سرزمین احواز به طور خاص، ملت احواز را در یک فرآیند پیچیده ی فقر ساز و ریشه کن وارد کرده است که دیکتاتوری بودن نظام چه بسا برای جهانیان آشنا باشد اما شق دوم آن یعنی چپاولگر بودن، وظیفه ای است که ملت های غیرفارس می بایست آنرا به جهانیان بشناسانند و مفهوم ایران را نه فقط در چارچوب ماهیت دیکتاتوری آن بلکه همراه با ذات ناسیونالیستی مبتنی بر ریشه کن کردن و چپاول دیگری بجویند و به دیگران بنمایانند.    

منابع آبی

احواز سرزمینی جلگه ای است که با دارا بودن منابع آبى بيشمار، محل تأسيس تمدنهای بيشمارى بوده است كه منابع آبى به عنوان عامل أساسى در پیدایش اين تمدن ها به شمار مي روند. انسان، منابع آبى و جغرافياى سرزميني ويژه در احواز با تمام ابعاد بی نظیر سودساز اما همزمان از عوامل اصلى تشديد كننده ى ماهيت تخريبى نظام هاي سياسي حاكم بر ايران بر عليه ملت احواز بودند، در واقع خصوصيات بي نظير جغرافيايى و منابع غنى آبى و معدنى، احواز را در كانون اصلى اهداف سياستهاى غارت و چپاول نظام هاى سياسى ايران تبديل كرده بودند.

اين سرزمين از لحاظ تنوع زیستی در بسیار چشمگیر است بنحوی که از ميان ١١٣١ گونيه از مهره داران موجود در جغرافياى كنونى ایران، در احواز تعداد مهره داران بالغ بر ٤٨١ گونه است؛ یعنی حدود ٤٢.٥ درصد مهرداران کل کشور، ٣١ درصد پستانداران، ٥٤ درصيد پرندگان، ٣٦ درصد خزندگان و ٣١ درصد ماهیان آبهای داخلی در احواز یافت میشود. بواسطه برخورداری اقليم از رودخانه های پرآب، منابع غنی نفت و گاز، خاک حاصلخیز و نزدیکی به دریا این سرزمين محل اجرای بسیاری از طرحهای عظیم ایرانی و از دیرباز مورد توجه مسئولین حاکم بوده است. این توسعه شتابان صنعتی و کشاورزی و به تبع آن شهرنشینی ضمن این که این ان را به یك قطب صنعتی و کشاورزی در کشور تبدیل نموده، مقاوم اول کشور در تعداد سدها با بیش از ١٨ مورد، مقام دوم در تأسیسيات بندری و اسکله ای، بيیش از ۸۳٪ تولید نفت کشور، بیش از ٩٠ ٪ تولید گاز کشور، استقرار ٣٧٪ صنایع پتروشیمی کشور محیط زیست آن را نیز از تبعات منفی ناشی از این توسعه بی نصیب نگذاشته است. (دفتر ریاست جمهوری، ٢٠١٨)

منابع آبی احواز مشتمل بر ٣ حوضه آبریز درجه ٢ شامل رودخانه‌های کرخه، کارون و دز، جراحی و تمیمیه با آورد آبی سالانه حدود ٢٦ میلیارد مترمکعب، بیش از دو میلیون هکتار اراضی مستعد کشاورزی کشور را با پتانسیل کم‌نظیری در زمینه بهره‌برداری از منابع آب و خاک بهره‌مند ساخته است. (برنامه مديريت جامع تالاب شادگان، ٢٠١١)

 

تالاب فلاحیة

تالاب فلاحیه (با مساحت ٥٣٧٧ كيلومتر مربع) يك سيستم زيست محيطى وسيع متشكل از تالابهاى شيرين و شور، به علاوه خليج، جزر و مدى خور موسى و جزاير آن است. تالاب در پايين دست حوضه رودخانه جراحى بين شهرهاى فلاحیه، عبادان و معشور قرار دارد. در سمت پايين دست ، تالاب به خليج عربی مي پيوندد. تالاب فلاحیه به عنوان يك تالاب مهم بين المللى شناخته شده كه از تنوع زيستى غنى برخوردار مي باشد . مساحت تالاب ثبت شده در كنوانسيون رامسر حدود چهارصد هزار هكتار است كه بخشهاي دريايى و ساحلى تالاب در خليج عربی را در برندارد. بخشى از تالاب به مساحت حدود ٣٢٧٠ هكتار واقع در جنوب جاده دارخوين- فلاحیه از سال ١٩٧٤ به عنوان پناهگاه حيات وحش تحت حفاظت قرار دارد. بيش از حدود ٨٠ هزار هكتار نيزارهاى تالاب در شمال جاده دارخوين- فلاحیه منطقه آزاد بوده و فعاليتهاى متداول مانند نى برى و ماهيگيرى و … در آن صورت ميگيرد.

محيط زيست طبيعى تالاب فلاحیه يكى از مهمترين و ارزشمند ترين تالابهاى بین المللی است و وسعت تالاب، طبيعى بودن آن، غناى بالاى گونه هاى گياهي و جانوري و زيستگاهها و غيره ارزش فوق العاده اى به آن داده است. در بخش شمالى تالاب فلاحیه علاوه بر ارزشهاى اكولوژيكى، چشم انداز بي نظيرى ايجاد ميكند كه بسيار ارزشمند است. در مطالعات سال ١٣٨١، ١٧ جامعه اصلى گياهى متشكل از ١١٠ گونه گياهى در محدوده تالاب (شامل جزاير خور موسى) شناسايى شده اند. بزرگترين جامعه گياهي Scirpus+Typha  است كه تقريبا تمام بخشهاي تالاب در شمال جاده عبادان _ معشور را مي پوشاند. خصوصيات ليمنولوژيكى مختلف تالاب اين تنوع بيولوژيكى را به ارمغان آورده اند كه به نوبه خود موجب غناى گونه هاى جانورى در فصول مختلف مي شود و بدين ترتيب غناى اكولوژيكى بى نظيرى را براى تالاب فراهم مى آورد كه از اهميت حفاظتى بالايى برخوردار است. تالاب به دليل تنوع جانورى اش از نظر بين المللى بسيار معروف و با اهميت است. فهرست اين تنوع زيستى عبارتست از: – دوزيستان ٣ گونه – خزندگان ٣ گونه – ماهيان مردابى ٣٦ گونه – ماهيان دريايي ٤٥ گونه – ميگوي دريايى ٤ گونه -پرندگان ١٧٤ گونه – پستانداران ٤٠ گونه اهميت تالاب بيشتر به خاطر تنوع گونه هاى ماهيها و پرندگان آنست . (برنامه مديريت جامع تالاب شادگان، ۲۰۱۱)

 

تالاب هور العظیم

هورالعظیم در غرب احواز در انتهای رود کرخه در منطقه مرزی بین احواز و عراق واقع شده‌ است.  مساحت مشخص شده توسط اداره کل محیط زیست احواز به عنوان تالاب حدود ۱۱۸۰۰۰ هکتار می‌باشد. هورالعظیم درجنوب غرب حویزه واقع بوده و شهر رفیع  در ۳ کیلومتری آن قرار دارد. تالاب هورالعظیم به دلیل تأمین نشدن حق‌آبه مورد انتظار، با کم‌آبی روبه‌رو است و تخلفات شرکت ملی نفت ایران در این منطقه نیز به تخریب گسترده زیست ‌بوم آن منجر شده‌ است. بیش از نیمی از بخش احوازی این تالاب از بین رفته‌ است. خشک شدن هورالعظیم چه در احواز میزان وقوع توفان‌های ریزگردی را افزایش داده‌ است و باعث شده احواز با گرد و غبارهایی حدود ۲۱ برابر استاندارد مواجه شود. گیاهان کفزی هور شامل نی، جگن (چولان)، لوئی، بردی، تیره تیزک. گیاهان شناور در هور گونه‌هایی از گیاهان هستند که ریشه در آب داشته به صورت شناور در سطح یا بخشی از آب زندگی می‌کنند شامل گیاهان قهوه‌ای سبزینه دار- تیره گل میمونی و … گیاهان سواحل هور که به مجموع گیاهانی که در خشکی‌های اطراف و سواحل هور هستند شامل کاگله، کاهو وحشی، سورمه صحرائی و … مهم‌ترین گونه‌های گیاهی منطقه عبارتند از نی، جگن (چولان)، لوئی و نیلوفر آبی.

از جمله پستانداران معروف کنارزی منطقه هور گاومیش است که به صورت اهلی زندگی مي‌کنند و بیشتر وقت خود را در نواحی ساحلی هور می‌گذراند از سایر پستانداران هور می‌توان به گراز، سگ آبی و خفاش اشاره نمود. همچنین در مجموع بیش از ۱۲ گونه ماهی در هور زیست می‌کنند که عبارتند از بنی – عنزه- گطان- حمری-شلج- آمور- برزم- بیاح- کپور نقره‌ای و غیره.

هورالعظیم محل زمستان‌گذرانی بسیاری از پرندگان آبزی و کنارآبزی از قبیل: اردک‌ها، غاز خاکستری، چنگر، انواع آبچلیک و غیره می‌باشد. همچنین ۵ گونه کمیاب تالاب عبارتند از میوه خور، اکراس آفریقایی، عروس غاز، غاز پیشانی سفید کوچک و اردک مرمری می باشند. (همشری انلاین، ٢٠١٩)

 

منابع کشاورزی

منابع آبی در کنار سرزمین جلگه ای و تالاب های متعدد، شرایط بسیار استثنائی را برای کشاورزی احواز مهیا نموده است به طوریکه انواع مختلف محصولات کشت می شوند. جدول زیر از سالنامه رسمی آماری جهاد کشاورزی احواز تهیه شده است که تصویری از محصولات متعدد کشت شده در احواز را به تصویر می کشد. 

Screen Shot 2019 11 23 At 8.27.08 Am
منابع کشاورزی احواز

( جهاد كشاورزى استان خوزستان)

 

معادن و فلزات

براساس آمار سازمان صنایع و معادن ایران، از معادن فعال کشور در سال ١٣٩٠ تعداد ١٦٠ معدن در حال بهره برداری در احواز وجود داشته است که نسبت به سال ١٣٨٩ حدود ٢٤ درصد کاهش داشته است. نتایج به دست آمده نشان می دهد که مجموعا ١٨٥٥ نفر در این معادن مشغول به کار بوده اند. در سال ١٣٩٠ ارزش افزوده معادن استان معادل ٥٢١.٠٦ میلیارد ریال بوده که نسبت به سال ١٣٨٩ معادل ١١.٩ درصد افزایش داشته است.  تعداد شاغلان بخش معدن با رشد متوسط حدود ١٢ درصد، از ١٤٧٦ نفر در سال ١٣٨٨ به ١٨٥٥ نفر در سال ١٣٩٠ رسیده است. در سال های اخیر میزان تولید این بخش نیز رشد متوسط حدود ٢١ درصد را تجربه کرده است.

در احواز حدود ٧ معدن عمده وجود دارد که قسمت اعظم تولیدات معادن در احواز را به خود  اختصاص می دهند. این ٧ معدن شاخص به شرح ذیل می باشند:

١ . معدن آهک چناره صالحیه (انديمشك)

٢. معدن دولومیت چناره صالحیه (انديمشك)

٣. معدن آلوویوم آهکی حجر السبع (هفت تپه) 

٤. معدن آلوویوم آهکی مسجدسلیمان

٥. معدن آلوویوم آهکی ارجان (بهبهان)

٦. معدن نمک آبی معشور (ماهشهر)

٧. معدن نمک آبی رأس المیناء ( سر بندر) (گزارش اقتصادی استان خوزستان سال ٢٠١٤).

همچنین در سال ١٣٩٠ تعداد ٤٠٥ کارگاه صنعتی بزرگ دارای ده نفر کارگر و بیشتر با ٧٤٢٢٨ نفر کارگر وجود داشته که نسبت به سال قبل ١ درصد کاهش داشته است. در سال مورد نظر مالکیت ٦ درصد از این کارگاه ها به بخش عمومی و ٩٤ درصد به بخش خصوصی تعلق داشته است. (گزارش اقتصادی استان خوزستان سال ٢٠١٤)

منابع معدنی در احواز از پتانسیل های اقتصادی منطقه به شمار می روند که در اثر سوء مدیریت، نگاه امنیتی و دید چپاولگرانه به طرفیت های اقتصادی به جای کمک به اقتصاد احواز به اهرم هایی جهت تخریب هر چه بیشتر محیط زیست تبدیل گردیده اند.

 

انرژی خورشیدی

جهان به سوی انرژی های پاک می رود و در آینده ای نزدیک اثر نفت به عنوان عامل تاثیرگذار در معادلات اقتصادی و سیاسی تضعیف گردیده و کشورهایی پیشرو خواهند بود که از نظر منابع انرژی پاک همانند انرژی خورشیدی پیشرو باشند. انرژی خورشیدی به عنوان یک انرژی تجدید پذیر می تواند به عاملی موثر در معادلات سیاسی آینده جهان قرار گیرد. این انرژی های پاک همانند خورشیدی، بادی، آبی بدون تولید کربن و می توانند از آلودگی های زیست محیطی جلوگیری نموده و همچنین قابلیت تجدید داشته باشند.

بر اساس یافته های پروفسور عباس عساکره استاد دانشگاه دولتى احواز، احواز یکی از غنی ترین مراکز تولید انرژی خورشیدی در ایران است که می تواند به یکی از قطب های منطقه ای و حتی جهانی در زمینه تولید انرژی خورشیدی تبدیل شود. (فصلنامه پژوهش و سیاستگذاری انرژی، ٢٠١٦) مساله ای که می تواند احواز را به یکی از مهمترین مناطق تاثیرگذار در معادلات بین المللی آینده بگنجاند.

معاون برنامه‌ریزی و مهندسی شرکت توزیع برق احواز اظهارکرده است كه خوزستان ( شمال احواز) مستعد تولید انرژی‌های نو به ویژه انرژی خورشیدی است كه علاوه بر نقاط صعب‌العبور اكنون به دليل تداوم مصرف برق در نقاط شهرى، استفاده از اين انرژى مقرون به صرفه است. در بحث تولید انرژی برق از انرژی بادی نیز هم‌اکنون در معشور این انرژی تولید و مصرف می‌شود. و به تبع ان اعتبار ٤٥٠ کیلو وات تولید انرژی خورشیدی برای خانوارهای شهری از سوی وزارت نیرو به استان اختصاص یافته است. و تاکنون تعداد زیادی از مدارس، مساجد و برخی از ادارات مشتركين این شرکت در سطح استان جهت الگوسازى مصرف انرژي خورشيدي، از مصرف این نوع انرژی بهره‌ مند شدند. (ایسنا، ٢٠١٥)

 

در پایان  مر توان گفت که احواز سرزمینی سرشار از منابع نفتی و غیرنفتی است که استفاده بهینه از این منابع می تواند این ملت غلتیده در فقر را به ملتی ثروتمند، خلاق، پیشرو در موضوعات علمی و فنی تبدیل کند. عصر نفت در حال افول است ولی احواز با درا بودن محیط مستعد برای انرژی های نو یا تجدید پذیر، بار دیگر به عنوان یکی از غنی ترین سرزمین های جهان می تواند نقش خود را حفظ نماید. البته این نقش جز با کسب حق خويش در اداره ممتلکاتش محقق نخواهد گشت. در آينده مفصلا در مورد هر يك از منابع غيرنفتى بحث خواهيم كرد.

منابع:

 ١.اداره کل محیط زیست خوزستان، برنامه مديريت جامع تالاب شادگان. (٢٠١١). لینک:

https://done.doe.ir/portal/file/?146471/SW-MP-the-latest-revised-Feb-2011-by-AL-and-Arvahi-1-.pdf

٢. همشهری انلاین، آشنایی با تالاب هورالعظیم، (٢٠١٩). لینک :

http://www.hamshahrionline.ir/news/413734/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%87%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%85

٣. جهاد کشاورزی خوزستان، سالنامه آماری. (٢٠١٧). لینک :

https://www.mpo-kz.ir/wp-content/uploads/keshavarzi_jangaldari_shilat.pdf

٤. دفتر ریاست جمهوری، مساله شناسی راهبردی توسعه در استان خوزستان. (٢٠١٧)

http://www.css.ir/Media/PDF/1396/09/07/636474806288051280.pdf

٥. گزارش اقتصادی استان خوزستان سال. (٢٠١٤)

http://shada.ir/Portal/File/ShowFile.aspx?ID=a0d37734-3504-4fcb-a814-5c880b45ef98

٦. فصلنامه پژوهش و سیاستگذاری انرژی. (٢٠١٦)

http://journals.research.ac.ir/files/site1/rds_journals/2501/article-2501-403698.pdf

٧. ایسنا، خوزستان مستعد تولید انرژی خورشیدی/ ثبت‌نام از مشترکان خانگی برای نصب پانل. (٢٠١٥)

http://khouzestan.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=56353

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن